Het vijfde eeuwfeest van de geboorte van Peter Kanis op 8 mei werd gevierd met een bescheiden Hoogmis in de Petrus Canisiuskerk aan de Molenstraat. Geen grootse viering vooralsnog, nog geen sporttoernooi voor elftallen afkomstig uit de zes Canisius Colleges in de wereld, nog geen tentoonstelling in het Valkhof Museum, nog geen bijzondere stadswandeling of een uitgave van sommige geschriften van Canisius.

De pandemie, die het etiket Covid-19 draagt, heeft de uitvoering van de meeste plannen vertraagd of ronduit onmogelijk gemaakt. De van overheidswege opgelegde beperkingen werden net op 29 april wat verruimd zodat een feestelijke eucharistieviering in de Canisiuskerk nog net mogelijk was. In de kerk stond een versierd schilderij met daarop afgebeeld een peinzende Peter Canisius, op het priesterkoor zat de Schola Karolus Magnus, en aan het altaar stonden regionaal overste Marc Desmet SJ, oud-pastoor Jan van de Poll SJ en oud-deken Jan Stuyt SJ, naast de huidige pastoor, Eduard Kimman. Deze preekte over de geschiedenis van de stad Nijmegen en de betekenis van Canisius. Regionaal overste Marc Desmet uit Roeselare sprak een slotwoord en benadrukte hoe de plek van herkomst je leven kan tekenen, en dat dit ook gold voor Canisius.

Wie was deze Pater Kanis?

 Op 8 mei 1521 werd aan de Lage Markt in Nijmegen in het huis van Jacob Kanis, negen keer tot burgemeester gekozen tussen 1522 en 1543, een zoon geboren: Peter. Leerling van de Latijnse school in zijn geboortestad, student in Keulen, in 1540 DPhil en daarna student theologie. De jezuïet Pierre Favre leidt hem in de Geestelijke Oefeningen, en op 8 mei 1543 trad hij toe tot de pas opgerichte Sociëteit van Jesus ook wel genoemde de orde der jezuïeten. Hij blijft nog in Keulen, als priesterstudent, predikant, als schrijver en uitgever van een werk van de mysticus Johann Tauler. In 1546 priester, daarna naar Trente als theologisch adviseur van de bisschop van Augsburg. Ignatius zelf nam het laatste deel van zijn vorming ter hand. Hij stuurde Peter naar Sicilië waar hij betrokken werd bij de oprichting van het eerste jezuïetencollege. In 1549 komt hij terug naar Rome, doet zijn plechtige geloften, en gaat doceren aan de Universiteit van Ingolstadt. Hij is dan pas 29 jaar! In Praag en Ingolstadt begint hij een college. Hij wordt provinciaal (1556-1569) en zet nog meer colleges op. Na 1580 werkt hij voornamelijk in Zwitserland, waar hij op 21 december 1597 sterft. Bij de naam Canisius mag je dus denken aan opvoeding en colleges, aan preken en conferenties, aan de katechismussen die hij schreef en aan een hartelijke, warme man: oog voor de jeugd, oog voor details in zijn talloze bouwwerken, begiftigd met diplomatieke tact, en hij kon ook goed met geld omgaan. Hij moet duizenden kilometers te voet, per schip of te paard hebben afgelegd. Reformatoren zag hij niet als vijanden. Hij was bereid gesprekken op hoog niveau te voeren met Melanchton en anderen. Peter hoort tot de grote missionarissen vergelijkbaar met Francisco Xavier of Matteo Ricci.

 Het Nijmegen van Canisius

Vijf eeuwen geleden telde de versterkte stad aan de Waal, een van de rivieren van de Rijndelta, ongeveer 8.000 inwoners. Vader Jacob Kanis was er een van de vier burgemeesters. Toen Peter op zijn 22ste verjaardag lid werd van die onbekende club van Spaanse priesters, was vader Kanis druk bezig met de onderhandelingen die leidden tot het Tractaat van Venlo. Het hertogdom Gelre komt bij het Bourgondische Rijk van Karel V. Eind van het jaar 1543 sterft vader Kanis. Peter is dan net novice in de jonge jezuïetenorde en staat aan zijn sterfbed. Hij zal daarna nog maar enkele keren in zijn leven naar Nijmegen terugkeren. Hoe gaat het verder met Nijmegen? De stad valt in 1591 in handen van prins Maurits. De uitoefening van de katholieke eredienst wordt verboden.

Een eeuw na de geboorte van Peter Kanis, in 1621, is de helft van de Nijmeegse bevolking protestant. Het Twaalfjarig Bestand met Spanje loopt af. Zou er nu definitief een einde komen aan een conflict dat burgeroorlog en onafhankelijkheidsstrijd tegelijk was? Het ongedeelde Brabant, die grote provincie met steden als Den Bosch, Breda, Antwerpen, Leuven, Mechelen en Brussel, was voor. Maar de heren in Den Haag willen niet en kiezen voor hervatting van de Tachtigjarige Oorlog. 

In 1721 is Nijmegen een welvarende stad in een van zeven Provinciën. De eeuw van een welvarende, zelfvoldane natie: de Republiek. Het protestantisme is dan de overheersende religie. Joodse gemeenschappen zijn in elke stad te vinden, zo ook in Nijmegen, dicht bij de rivier. De Valkhofburcht was de tweede residentie voor de stadhouderlijke familie. Aan het eind van die eeuw zou de burcht gesloopt worden.

In 1821 is Nijmegen een stad in een koninkrijk en telt ongeveer 15.000 inwoners. Er ontstaan verbindingen naar het achterland via trein en stoomboten over de Waal. Van de bevolking is circa 30% protestant, maar er is de nodige tolerantie. In 1818 verlieten de jezuïeten hun schuilkerk aan de Lage markt en namen zij de regulierenkerk in gebruik. Op het einde van de negentiende eeuw werd de kerk gesloopt. Op die plaats kwam de monumentale, neogotische Sint Ignatiuskerk.

In 1921 telt Nijmegen ruim 70.000 inwoners. Het is een bloeiende stad met tientallen katholieke kerken, kapellen en kloosters. Aan de Berg en Dalseweg staat het Canisius College en aan de Sint Annastraat het Sint-Canisius ziekenhuis. Er is een basisschool Petrus Canisius aan de voet van de Stevenskerk, een Sint Canisiussingel en een apotheek met de naam Canisius. De Roomsch Katholieke Universiteit Nijmegen, later Radboud Universiteit, komt er op 17 oktober 1923. In 1925 komt de heiligverklaring van Canisius. De Sint Ignatiuskerk kreeg bij die heiligverklaring de naam Petrus Canisiuskerk. De kerk raakte in 1944 zeer zwaar beschadigd. In 1960 verrees een nieuw bedehuis waarin de bewaard gebleven neogotische koorpartij werd opgenomen..

Anno 2021 telt de stad 180.000 inwoners. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de binnenstad verwoest en zijn de kerken daar weggevaagd. In de wederopbouw kwamen nieuwe wijken met nieuwe parochies, die twee generaties later fuseerden. De kerken werden gesloopt. De Radboud Universiteit voert niet meer de naam ‘Katholiek’. Circa 1% van de bevolking kerkt op zondag. Het einde van de Ramadan brengt meer moslims naar de moskee dan gelovigen met Kerstmis naar de kerk.

Bloemenhulde

Het was daarom zo goed om te midden van de pandemie op gepaste afstand samen te komen en te bidden tot Peter Canisius: compagnon van Ignatius, tweede apostel van Duitsland, kerkleraar, opvoeder. Na de kerkdienst gingen, in de stromende regen, twee delegaties op pad met bloemen. De ene groep ging naar het geboortehuis van Canisius aan de Lage Markt waar een bloemstuk werd neergelegd, de andere groep wandelde naar het Hunnerpark bij de Waalbrug en legde een bloemstuk neer aan de voet van het standbeeld van Petrus Canisius. 

Op 8 mei 2021 werd begonnen met een Canisius-jaar. Op zondag 8 mei 2022 komt de Schola Karolus Magnus opnieuw naar de Canisiuskerk voor een gezongen Hoogmis. Gaan we dan het Canisiusjaar afsluiten? Of zijn we dan pas halverwege? Ik ben benieuwd,

Eduard Kimman SJ,

Pastoor Canisiuskerk.