In het voorjaar van 2006 begonnen bestuurders van drie Nijmeegse parochies: de Stephanus-Christus Koning, de Dominicus en de Antonius van Padua aan een samenwerking die tot een nieuwe parochie moest leiden. Uiteindelijk haakte de laatste parochie af. Hieronder staat het eerste richtinggevende document van de samenwerking: de gedachte achter 'Effata: Ga Open'.

Profiel Effata-gemeenschap

Opgebouwd door de Nijmeegse parochies
Stefanus/Christus Koning, Dominicus en Antonius van Padua

‘Ze brachten Hem iemand die doof was en moeilijk sprak, en ze drongen er bij Hem op aan hem de hand op te leggen. Hij nam hem uit de menigte apart, stak Zijn vingers in zijn oren en spuwde en raakte zijn tong aan, en Hij keek op naar de hemel, zuchtte, en zei tegen hem: “Effata”, wat betekent: Ga open.’ (Marcus 7, 32-34)

Effata-gemeenschap is de werktitel voor de nieuwe parochie, opgebouwd door drie Nijmeegse parochies in Nijmegen-Oost. Effata verwijst naar het evangelie en onze taak als leerlingen van Jezus Christus om elkaar en anderen aan te raken en te openen. Het woord gemeenschap is gekozen omdat het ons om een ander verband gaat dan de ‘oude’ territoriale parochies. De toon van deze bijdrage is stellig, om het profiel zo scherp mogelijk te maken.

 

Voorgeschiedenis: over krimp en een moetje

De drie bouwende parochies zijn door de jaren heen vertrouwd geraakt met, of misschien wel gewend aan een vergrijzende en krimpende kerk. De buitengewoon waardevolle bijdrage van de kerkleden (leken) is al lang geen surplus meer, maar is vaak bittere noodzaak. Ook toen elke parochie nog over een pastor beschikte ging veel van hun tijd op aan het draaiende houden van de eigen gemeenschap. Vaak leverden zij al een grotere bijdrage dan zij volgens hun aanstelling verplicht waren te doen.
Voortdurende krimp leidt tot kramp: een krampachtig vasthouden aan waar men zich zo lang voor heeft ingezet, en dat men desondanks ten onder ziet gaan. De drie parochiebesturen zijn het erover eens dat het beter is om samen verder te gaan.
De nieuwe gemeenschap lijkt dus een moetje, maar dat is het niet. Op de eerste plaats omdat de drie parochiebesturen besloten hebben geen fusie aan te gaan, maar om samen aan een nieuwe gemeenschap te bouwen. Bij een fusie immers probeert eenieder zijn of haar belangen veilig te stellen, terwijl bij een nieuwe gemeenschap iedereen meebrengt wat hem of haar na aan het hart ligt.
Op de tweede plaats behoort het tot de kern van het geloof dat christenen samen een liefdesgemeenschap vormen, dat ze samen lichaam van Christus willen zijn. De nieuwe gemeenschap is dus uiteindelijk geen moetje – en hoort dat niet te zijn – maar is gebaseerd op echte liefde, of minstens het verlangen daarnaar. Dat betekent overigens niet dat er niet van alles moet…

Waartoe zijn wij …?

De jarenlange ervaring van de krimpende kerk en daarvóór de herinnering aan de grote volkskerk lijken soms het doel van de kerk versluierd te hebben. Het doel van de kerk is niet de kerk zelf, maar is te ontlenen aan het doel dat Jezus van Nazareth in zijn woorden en daden voor zichzelf zag: de komst van het Rijk van God. Dat is: een vorm van leven waarin de stilte, de rust en het licht van God alles doordringt en met elkaar verbindt.
Jezus was erop uit mensen bij hun eigen ziel te brengen, zowel individueel als gemeenschappelijk. En de ziel is, in de woorden van een van onze voorgangers, pater Tjeu van Knippenberg, de plek waar we het meest samenvallen met onszelf, en tegelijk de plek waar we het meest open staan voor contact met anderen, met de schepping en met God.
Wij leven in een bijzondere tijd, waarin veel mensen het zicht op hun ziel zijn kwijtgeraakt of manieren zoeken om dat contact te herstellen. Sommigen doen dat door te werken, hogerop te komen en geld te verdienen, anderen door voortdurend op zoek te zijn naar nieuwe materiële en andere ervaringen, weer anderen door steeds op zoek te gaan naar nieuwe relaties, en nog weer anderen door bezig te zijn met meditatie, retraites of geestelijke lectuur.
Veel mensen in deze tijd raken opgebrand omdat ze hun inspiratie uitputten, of omdat ze niet kunnen kiezen uit de vele mogelijkheden en geen zicht hebben op wat ze het belangrijkste in hun leven vinden. Veel mensen raken psychisch in de knoop of hebben moeite om bij zichzelf en anderen een thuis te vinden. Die verwarring en uitputting is ook te zien in de manier waarop de welvaart in onze wereld is georganiseerd en aan de manier waarop we met de schepping omgaan.
De Effata-gemeenschap staat midden in deze tijd, die een overgangstijd is van de ene cultuurfase naar de andere. We willen ruimte creëren voor en werken aan bezieling, en zorg hebben voor de ziel van mensen. Dat is het inhoudelijke focus van al onze activiteiten, die in het volgende blok geschetst worden.

Het oude nieuw doen

De Effata-gemeenschap is een katholieke kerk die inzet op kwaliteit in haar dienst aan gelovigen en de samenleving. Dat betekent dat we niet zozeer iets nieuws doen, als wel het oude op een nieuwe, dat wil zeggen excellente manier: de opdracht om als deel van de katholieke wereldkerk de blijde boodschap van Jezus Christus te verkondigen in liturgie, pastoraat (waaronder catechese) en diaconie.
In onze gemeenschap gaan liefde en respect voor de vormen en het gedachtegoed van de katholieke traditie samen met een open oog voor de vragen van deze tijd. Naast respect voor de traditie en de kerkelijke gezagsdragers, staan we open voor voortschrijdend inzicht en voor maatschappelijke veranderingen. Onze gemeenschap bemiddelt op veel manieren tussen de traditie en de noden van deze tijd. Daarin zijn we soms vrijmoedig, of zelfs vrijzinnig, om aan te sluiten bij de zoekende mensen in onze samenleving en de zoekers die we zelf zijn.
Onze gemeenschap wil niet zozeer op een intellectuele als wel op een intelligente manier optreden. Dat wil zeggen dat we in de beste katholieke traditie zowel hoofd, hart als ziel aanspreken. Het woord katholiek betekent immers letterlijk: doorheen het hele. De spiritualiteit van onze kerkgemeenschap is dan ook gericht op het hele in de mens en op alles wat ons heel maakt. Verschillen in leeftijd, cultuur en religieuze gezindheid worden niet weggepoetst, maar beschouwen we als de diversiteit die het geheel kenmerkt.
Wij zoeken de dialoog niet alleen in eigen kring, maar ook met anderen. Wij zoeken aansluiting, geen afsluiting, verkondigen niet de enige waarheid, maar geven ruimte aan een pluriforme verkondiging van de christelijke boodschap. Daaruit vloeit voort dat we waar mogelijk oecumenische samenwerking zoeken: zowel in liturgie, pastoraat als diaconie. Ook willen we gastvrijheid en een inspirerende omgeving bieden aan mensen die niet nadrukkelijk de binding met de gemeenschap zoeken, of die afstand houden op grond van persoonlijke ervaringen.

Op de liturgie ligt, overeenkomstig de katholieke traditie, een voornaam accent. De kracht van het Woord komt in exegese, prediking en verkondiging tot zijn recht, maar ook rituele handelingen krijgen de ruimte die ze verdienen: als een manier om de liefde van en tot God te verbeelden en te verdiepen. Zo wordt er een verbinding gelegd tussen de traditie en hedendaagse vragen. We willen immers de noden van onze tijd vanuit evangelische kennis en inspiratie tegemoet treden. In deze seculariserende tijd is een ‘uitleg’ van het evangelie is nodig én mogelijk. Ze moet niet uitmonden in belerend, maar in inspirerend preken.
De keuze voor kwaliteit betekent ook dat we vieringen bieden met variatie: zowel Gregoriaans als Nederlandstalig, zowel eucharistievieringen als woord- en communie- of woord- en tafelvieringen. Daarbij is het uitgangspunt dat wij samen de kerk vormen. Een bezoeker aan de Effata-gemeenschap is geen toeschouwer van een al dan niet sacramentele handeling van de priester of voorganger op het altaar, maar maakt – letterlijk – iets mee. In de visie van de Effata-gemeenschap is de viering van de liturgie ook de viering van de gemeenschap zelf. Samen met de voorganger vormt zij een representatie van het heilige, ofwel het Lichaam van Christus.
Naast de te benoemen pastores in vaste dienst, waaronder een priester, zo die ons gegeven is, doet onze gemeenschap in de liturgie ook een beroep op andere voorgangers uit ons midden: gepensioneerde priesters en pastores, maar nadrukkelijk ook goed gekwalificeerde en talentvolle gelovigen, zowel mannen als vrouwen.
Als de muziek, de orde van de dienst en de overwegingen goed verzorgd zijn, worden bezinning, betrokkenheid en inspiratie eerder mogelijk. Overigens is er gelegenheid om kinderen mee te nemen naar de kerk, omdat ze actief of op een speelse wijze samen kennis kunnen maken met het geloof, en als ze daarvoor nog te klein zijn met elkaar.

Voor het pastoraat vinden we het van belang dat de pastores zich kunnen concentreren op hun kerntaken. Daarom zijn er ook betaalde krachten die coördinerende en organisatorische taken verrichten. Ook investeren we in deskundigheid om mensen te vormen en begeleiden, om zieken te bezoeken en pastorale en catechetische initiatieven te ontplooien voor uiteenlopende groepen als kinderen, jongeren, studenten, jonge ouders, ouderen, zieken, nabestaanden, jonggehuwden etc. Die activiteiten zijn erop gericht om gemeenschap te stichten, om de toegankelijkheid van de gemeenschap te vergroten, om de geloofscommunicatie te bevorderen, en om mensen nabij te zijn in belangrijke fasen van hun leven.
Onze gemeenschap is niet alleen een ideële, maar ook een sociale gemeenschap. We willen ons bij elkaar thuis voelen en plezier en voldoening beleven aan onze inzet voor de kerk. Na de dienst is er alle ruimte voor informele contacten; door de week is het werk van zangers, kosters, bloemsierders, lectoren, voorgangers en andere vrijwilligers ook plezierig en gezellig. Daarnaast maken we via uitgaven, een website en andere initiatieven veel werk van geloofscommunicatie en van communicatie over activiteiten en ontwikkelingen.

Voor de diaconie betekent de keuze voor kwaliteit onder meer dat er mensen en geld beschikbaar zijn om bestaande diaconale praktijken te versterken en aansluiting te vinden bij wat er al in onze Nijmeegse samenleving gebeurt. Diaconie is immers niet alleen een opdracht, maar ook een kans om met velen – andere kerken, geloofsgemeenschappen en instellingen – samen te werken, om de relevantie van kerk-zijn voor buitenstaanders te verduidelijken, en om dienstbaar te zijn aan de samenleving, om zout der aarde te zijn.

Durven investeren

Er is veel energie nodig om het oude op een nieuwe, excellente manier te doen. In de oude situatie zat er veel financiële energie vast in ons vastgoed, en raakte veel menselijke energie versplinterd doordat op verschillende locaties ongeveer hetzelfde werd gedaan. Daardoor kon het gebeuren dat liturgische vieringen ternauwernood waren voorbereid of geleid werden door een invalkracht, dat er weinig energie kon worden gestopt in allerlei pastorale activiteiten voor kinderen, jonge gezinnen, ouderen, nabestaanden etc., dat er nauwelijks werd geïnvesteerd in nieuwe vormen van communicatie of het aanspreken van randkerkelijken of anderszins betrokkenen, en dat de diaconale inzet afhing van de inzet van slechts enkelen.

Dat het ook anders kan beleven we in onze nieuwe gemeenschap. We hebben één plek, die zichtbaar en herkenbaar is, die mooi en sfeervol is, en die bovendien beschikt over kantoor-, spreek- en vergaderruimten. Het geld dat verdiend is met de verkoop van verschillende gebouwen investeren we in een mooi en goed onderhouden gebouw, dat na het samengaan van de drie parochies heringericht is, om het tot het huis van de nieuwe gemeenschap te maken. Om de ‘oude getrouwen’ te blijven betrekken is een uitgebreide taxidienst opgezet.
Ook investeren we het geld dat is vrijgekomen in een breed team van mensen met kennis van pastoraat, opbouwwerk, diaconie, muziek en communicatie. Het kerkgebouw is bij voorkeur vaak geopend, bijvoorbeeld door middel van het praktisch en ruimtelijk combineren van onze parochie met andere maatschappelijke functies, het gebruik ervan als woonruimte en/ of door het samenstellen van een team van gastvrouwen en -heren. De openheid van de parochie komt ook naar voren in de bijdrage aan het culturele leven. Kleinschalige muziekuitvoeringen in het kerkgebouw dragen bij aan de plaatselijke en regionale muziekcultuur, het karakter van ons open huis en de uitnodiging te verwonderen en te delen in culturele inspiratie.
Die investeringen zijn niet alleen gedaan om de bestaande kring van betrokkenen goed van dienst te zijn, maar ook om de kring te vergroten. Mensen gaan immers steeds vaker naar de kerk van hun voorkeur, ook als die wat verder van huis ligt.

Een missionaire kerk

De kerk is van nature missionair. Na het triomfantalisme van het rijke roomse leven zijn veel katholieken echter wel erg bescheiden geworden. De Effata-gemeenschap wil daar een evenwicht in aanbrengen. Dat evenwicht is al gegeven in de opdracht van de Heer. Hij zei immers niet tot zijn vrienden dat we alle mensen tot christenen, maar tot zijn leerlingen moeten maken.
Zo zijn we levenslang leerlingen, al maakt ons dat niet onnodig bescheiden. We leven en werken vanuit het geloof dat de boodschap van Jezus Christus een grote zeggingskracht heeft en dat wij die boodschap moeten vertolken. Dat doen we in een cultuur waarin niet alleen steeds minder kennis is van onze christelijke wortels, maar bovendien steeds minder oog voor waarden als gemeenschap, verbondenheid, ontvankelijkheid en mystiek. Een cultuur waarin God verbannen wordt naar het privé-domein of de oprispingen van ultraconservatieve gelovigen van diverse snit. Wij willen daar niet alleen in onze overtuigingen, maar vooral ook in ons aanbod, ons maatschappelijk handelen en onze verbondenheid als gemeenschap een andere weg in laten zien.